Abdulla Qodiriy 1894-yilda Toshkentda tugʻilgan. Anʼanaviy va rus-tuzem maktablarida oʻqib, yozuvchilikka toʻliq oʻtgunga qadar mirzalik qildi. U oʻzbek tilida mavjud boʻlmagan janrni oldi va uni birinchi urinishdayoq ishlatib yubordi: 1922-yildan boʻlib bosilgan «Oʻtgan kunlar» birinchi yirik oʻzbek romani boʻldi, ketidan «Mehrobdan chayon» keldi. U koʻplab hajviy asarlar ham yozdi; ularning aksari aynan yangi davlat yetishtirayotgan amaldorlarga qaratilgan edi. 1937-yil oxirida hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda qatl etildi.
Bolaligi
Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkentda bogʻbon oilasida tugʻildi. Otasi Qodirmuhammad yoshligida xon va beklar qoʻlida sipohiylik qilgan, soʻng Eski Joʻva bozorida doʻkon ochib, ipak, roʻzgʻor buyumlari va choy sotgan, savdo ishlari bilan uzoq shaharlarga qatnagan. 1870-yillar atrofida Samarqand darvoza yaqinidagi Eshonguzar mahallasidan yer olib, bogʻbonlik bilan shugʻullangan. Toʻrt marta uylangan Qodirmuhammad ellik yoshlarida oʻn besh-oʻn olti yashar Josiyat Bibiga uylangan. 1879-yilda oʻgʻli Rahimberdi tugʻilgan, undan keyingi oʻn ikki farzand nobud boʻlgan; oila Samarqand darvozadagi bogʻga koʻchib oʻtgan va Abdulla aynan shu yerda tugʻilgan, 1897-yilda esa ukasi Qudratilla dunyoga kelgan. Qodirmuhammad 103 yil umr koʻrib, 1924-yil 5-aprelda vafot etgan.
Abdulla duradgor akasidan yogʻochdan kosa va laganlar oʻyishni oʻrgandi. Bolaligida shoʻx va quvnoq bola edi.
Taʼlimi
Otasi savodsiz boʻlsa-da, oʻgʻillarini oʻqitishga qatʼiy edi: “Qani endi xat-savodim boʻlsa, hammangizni barmogʻimda oʻynatardim”, — derdi u. Abdulla 1904–1906-yillarda Zangi ota mahallasida Mulla Olim va Mulla Ziyo domladan, soʻng Mirlar mahallasida Yusufxon domladan va Chorsu yonida Mulla Gʻulomdan saboq oldi. 1908–1912-yillarda Samarqand darvozadagi “7-rus-tuzem maktabi”da, 1916–1917-yillarda Abulqosim Shayx madrasasida arab va fors tillarini oʻrganib, arab tili sarf-nahvini puxta egalladi. 1924–1925-yillarda Toshkent vaqf boʻlimi koʻmagida Moskvadagi Valeriy Bryusov nomidagi adabiyot institutida tahsil oldi.
Mehnat faoliyati
Oilaning moddiy ahvoli ogʻir boʻlgani uchun u oʻn ikki yoshidan bir boyning qoʻlida ishlay boshladi. Oʻn yetti-oʻn sakkiz yoshida Chorsudagi savdogar Rasul Muhammadboyga prikazchik boʻlib yollandi va 1915-yilda savdo kasodga uchragunga qadar uch-toʻrt yil ishladi, soʻng uyga qaytib akasi bilan yogʻoch oʻymakorligi, mardikorlik va bogʻbonlik qildi.
1917-yildan keyin davlat xizmatiga kirdi: Eski shahar oziq-ovqat qoʻmitasi kotibi (1918), “Oziq ishlari” gazetasi muharriri (1919), Kasaba uyushmalari kengashi kotibi (1920) boʻlib ishladi. “Ishtirokiyun” va “Qizil bayroq” gazetalarida adabiy xodim boʻldi, 1923–1926-yillarda “Mushtum” hajviy jurnalining tashkilotchilari va tahrir hayʼati aʼzolaridan biri edi.
Adib
Uning adabiy faoliyati 1913–1914-yillarda jadid matbuotida “Ahvolimiz”, “Millatimiz”, “Toʻy” kabi maʼrifiy sheʼrlar bilan boshlandi. 1915-yilda Behbudiyning “Padarkush”idan taʼsirlanib, “Baxtsiz kuyov” dramasini, soʻng oʻzi “milliy roman” deb atagan “Juvonboz” hikoyasini yozdi. Oʻtkir hajviyalari uchun u Julqunboy, Dumbulboy, Kalvak Mahzum va boshqa oʻttizdan ortiq taxallusdan foydalangan.
1919–1920-yillarda u birinchi oʻzbek romani “Oʻtkan kunlar”ni yozib tugatdi; roman toʻliq holda 1926-yilda nashr etildi. 1928-yilda “Mehrobdan chayon” romani, 1934-yilda “Obid ketmon” qissasi chiqdi. U tarjimon sifatida tatar fizigi Abdulla Shunosiyning “Fizika”sini (1925), Gogolning “Uylanish” (1935) va Chexovning “Olchazor” (1936) asarlarini oʻzbekchaga oʻgirdi.
Oilasi
1914-yilda Qodiriy savdogar Rasul Muhammadboyning qizi Rahbarnisaga uylandi; u 1943-yil 6-martda vafot etgan. Ularning besh farzandi boʻlgan: Nazifa (1916), Habibulla (1918), Adiba (1924), Masʼud (1926) va Anisa (1928). Habibulla 1945-yilda hibsga olinib, oʻn yil qamoqda yotdi; 1955-yilda ozod boʻlgach, Toshkent tibbiyot institutini tugatib shifokor boʻldi, oʻzi ham adib sifatida tanildi va “Otam haqida” (1974) xotira kitobini yozdi; u 1987-yilda vafot etgan. Masʼud ham shifokor boʻlib, mustaqillikni koʻrishga muyassar boʻldi.
Samarqand darvozadagi oilaviy bogʻ-hovli 1945-yilda bolalar uyiga, keyin otchilik artelliga berib yuborilgan. U faqat 1958-yilda oilaga qaytarildi va bugun nabirasi Hondamir Qodiriy boshqarayotgan uy-muzeyga aylangan.
1926-yilgi sud
1926-yil 8-martda Qodiriy “Mushtum”dagi “Yigʻindi gaplar” maqolasi sababli hibsga olindi, uyi tintuv qilinib, xat va kitoblari musodara etildi. Ikki hafta soʻroqqa chaqirilmay saqlangach, u ochlik eʼlon qilishini maʼlum qildi va nihoyat 24-martda soʻroq qilindi. U maqolani muharrirning taqiqiga qaramay bosganlikda, Oʻzbekiston hukumati va Kommunistik partiyasi rahbarlarini masxara qilganlikda va aksilinqilobiy niyatda ayblandi. U “Oʻzimni aybdor deb bilmayman”, deb imzo chekdi.
Tergovchilar ayblovlarni tobora koʻpaytirdi. Iyun oyida u qoʻriqlov ostida Samarqandga olib borildi; 15–16-iyundagi sudda ikki yil qamoq jazosiga hukm qilindi, 17-iyunda esa Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi Rayosati uni amnistiya bilan ozod qildi.
Hibsga olinishi va vafoti
1937-yil 31-dekabrda Qodiriy “xalq dushmani” sifatida yana hibsga olindi va 1938-yil 4-oktyabrda Toshkentda otib tashlandi. Soʻng uning kitoblari ham taʼqib ostiga olindi: “Obid ketmon” “gʻoyaviy xato va buzilishlarga toʻla” deb qoralandi, vatan, ozodlik va adolat tuygʻulari bilan sugʻorilgan tarixiy romanlari zararli kitoblar deb eʼlon qilindi. Hatto uning romanlarini oʻqigan kishilar ham qatagʻon qilindi.
Eʼtirof
Mustaqillikdan soʻng Qodiriy Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti (1991) va “Mustaqillik” ordeni (1994) bilan taqdirlandi, uning nomida Davlat mukofoti taʼsis etildi. Toshkent madaniyat instituti, bir istirohat bogʻi va poytaxtning yirik koʻchalaridan biri uning nomi bilan ataladi. “Oʻtkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” asosida 1969, 1973 va 1996-yillarda film va seriallar suratga olindi, 2018-yilda esa Toshkentda Abdulla Qodiriy ijod maktabi va muzeyi ochildi.
Asosiy yutuqlar
- Ilk oʻzbek romani «Oʻtkan kunlar»ni (1925–26) yozgan
- Ikkinchi yirik tarixiy roman «Mehrobdan chayon»ni yozgan
- 1938-yilda qatl etilgan, mustaqillikdan soʻng rasman oqlangan