Fayzulla Xoʻjayev 1896-yilda Buxoroda badavlat savdogar oilasida tugʻilgan. Oʻsmirligida Moskvada oʻqib, islohot gʻoyasiga sodiq holda qaytdi, yosh buxoroliklar orasida yetakchiga aylandi va oila mablagʻini maktablar hamda siyosiy ish uchun sarfladi. 1920-yilda amirlik agʻdarilgach, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatini boshqardi, 1925–1937-yillarda esa Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Kengashi raisi boʻldi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilgi Moskva koʻrgazmali sudida ayblanib qatl etildi.
Savdogar oʻgʻli
Fayzulla Xoʻjayev 1896-yilda Buxoroda shaharning eng boy savdogarlaridan biri Ubaydullaxoʻja oilasida tugʻilgan. 1907-yilda otasi uni Moskvaga oʻqishga yubordi; u 1912-yilgacha u yerda tahsil olib, Buxoro oʻzgarishi kerak degan qatʼiy ishonch bilan qaytdi.
Uning jadidlar orasidagi mavqei gʻayrioddiy edi: koʻpchilik islohotni kambagʻallikdan turib talab qilgan boʻlsa, u uni moliyalashtira olardi. Otasidan meros qolgan boylikni yangi usul maktablarini ochishga va Yosh buxoroliklar partiyasining siyosiy faoliyatini moliyaviy qoʻllab-quvvatlashga sarfladi va tez orada partiya rahbarlaridan biriga aylandi.
Amirlikdan respublikaga
Yosh buxoroliklar dastlab konstitutsiyaviy amirlikni orzu qilgan edi. Amir ularga hibs va qatllar bilan javob bergach, ular umuman amirlik boʻlmasligini istab qoldi. 1918-yil martida Turkiston Xalq Komissarlari Kengashi raisi Fyodor Kolesov Buxoroga hujum qilganda, Xoʻjayev va uning safdoshlari hujumchilar tomonida turdi; urushdan soʻng amir jadidlarni vatan xoinlari sifatida taʼqib qila boshladi.
1920-yilda Qizil Armiya koʻmagida amirlik quladi va yigirma toʻrt yoshli Xoʻjayev yangi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatining boshligʻi boʻldi. Qisqa vaqt ichida Buxoroda demokratik islohotlar joriy etildi. Hukumat siyosatining muhim yoʻnalishlaridan biri aholining turmush sharoitini yaxshilash edi: Buxoro koʻchalariga tosh yotqizildi, yoʻllar obod qilindi, shahar madaniyati rivojlana boshladi.
Maktablar va shifoxonalar
Yangi usul maktablarini tashkil etish Fayzulla Xoʻjayevning maʼrifat va ilm-fan sohasidagi eng muhim faoliyatlaridan biri edi. Jadidchilik tarafdorlari sifatida u va safdoshlari anʼanaviy taʼlim tizimini isloh qilish va yosh avlodga yangi ilmiy-madaniy bilimlar berish uchun jiddiy harakat qildi.
Xoʻjayev asos solgan maktablar oʻqitish usuli va yoʻnalishlari bilan anʼanaviy madrasalardan farq qilardi: oʻquv dasturiga zamonaviy fanlar, chet tillari va yangi pedagogik usullar kiritildi, muallimlar ham zamonaviy bilim olib, malakasini oshirish imkoniga ega boʻldi. Buxoroning ijtimoiy infratuzilmasini rivojlantirish uchun Berlin va Moskvadan tibbiy asbob-uskunalar keltirildi, shifoxonalarda yangi boʻlimlar, jumladan rentgen va koʻz kasalliklari boʻlimlari ochildi.
Bu islohotlarga Abdurauf Fitrat ham katta hissa qoʻshdi. Toshkentda pedagogik va ijodiy faoliyat bilan band boʻlgan Fitrat Fayzulla Xoʻjayevning taklifi bilan Buxoroga keldi va Buxoro xalq dorilfununini tashkil etish haqida tarixiy qaror qabul qilindi.
Germaniyaga talabalar
Mamlakatga oliy maʼlumotli mutaxassislar kerakligi ayon edi. Biroq Toshkentda yangi ochilgan Turkiston davlat universitetidan Munavvar Qori Abdurashidxonov boshchiligidagi oʻzbek muallimlari chetlatilgan, mahalliy yoshlar oldidagi toʻsiqlar esa koʻpayib borardi.
Shunday ogʻir bir paytda maʼrifatparvar ziyolilar birlashib, Toshkentdagi «Koʻmak» tashkiloti va Buxoro Xalq Respublikasi koʻmagida ellikdan ortiq isteʼdodli yoshni Germaniyaga oʻqishga yubordi. Bu ezgu tashabbusda Munavvar Qori, Abdurauf Fitrat va ayniqsa Fayzulla Xoʻjayev yetakchi rol oʻynadi.
Oʻzbekiston hukumati boshligʻi
1924-yilda Oʻzbekiston SSR tuzilgach, Xoʻjayev uning hukumati boshligʻi boʻldi va respublikani oʻn uch yil boshqardi. Bu yillarda u sovet siyosatini mahalliy sharoitga moslashtirishga — paxta rejalari, sugʻorish va jamoalashtirish surʼati borasida bahslashishga — harakat qildi, Oʻzbekiston manfaatlarini imkon qadar himoya qilib, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal etishga butun kuchini sarfladi.
Qamoq va qatl
Oxir-oqibat uning taqdiri ham oʻzi bilan hamfikr boʻlgan koʻplab ziyolilar taqdiriga oʻxshab ketdi. 1937-yilda hibsga olingach, u hukumatga qarshi qaratilgan aksilsovet «oʻng troskiychilar bloki»ga qoʻshilganlikda, «Milliy ittihod» maxfiy tashkilotiga rahbarlik qilganlikda, bosmachilik harakati va uning qoʻrboshilarini qoʻllab-quvvatlaganlikda hamda Fitrat, Choʻlpon, Abdulla Qodiriy kabi oʻzbek ziyolilariga gʻamxoʻrlik va homiylik qilganlikda ayblandi.
1938-yil martida u Buxarin va Rikov bilan birga Moskvadagi soʻnggi yirik koʻrgazmali sud jarayonida sud qilindi va oʻsha oyning oʻzida otib tashlandi. «Xalq dushmani» tamgʻasi bosilganlarning oʻzigina emas, oila aʼzolari va farzandlari ham tuhmat bilan qoralanib, azob-uqubat chekdi. Xoʻjayev 1966-yilda oqlandi.
Uy-muzey
Bu atoqli siyosatchi va davlat arbobining xotirasini abadiylashtirish maqsadida u yashagan uy Vazirlar Mahkamasining 2017–2027-yillarda qayta tashkil etiladigan davlat muzeylari toʻgʻrisidagi qaroriga koʻra «Boy savdogar oilasi uy-muzeyi» sifatida faoliyat boshladi. Keyinroq hukumatning boshqa qaroriga binoan majmua Fayzulla Xoʻjayev uy-muzeyi deb qayta nomlandi. Bugun muzeyda 500 dan ortiq eksponat saqlanadi.
Jadidlar merosi
Prezident Shavkat Mirziyoyevning «Jadidlar merosi davlat muzeyini tashkil etish toʻgʻrisida»gi farmoni qabul qilindi. Muzeyning aynan Buxoro shahridagi Xoʻja Gulrez koʻchasida joylashgan tarixiy «Hovli poyon» majmuasida tashkil etilayotgani bejiz emas. Uning asosiy maqsadi — oʻzbek yoshlarini jadid ajdodlarimizning boy merosi bilan tanishtirish, ularning Vatanimiz va jahon tarixidagi oʻrni va ahamiyatini xolis yoritish, milliy mustaqillikning maʼnaviy asoslarini yaratishdagi hissasi va fidoyiligini tushuntirish hamda merosini xalq orasida keng targʻib qilish. Shu nuqtai nazardan jadidlar hayoti va faoliyatini arxiv manbalarida topilgan yangi maʼlumotlar asosida oʻrganishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Turkiston, Xorazm va Buxoroda rivojlangan jadidchilik harakatidan koʻplab atoqli davlat arboblari yetishib chiqdi. Shu qadimiy zaminda tugʻilib ijod qilgan Ahmad Donish, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xoʻjayev, Sadriddin Ayniy kabi maʼrifatparvarlarning ibratli hayoti bugun ham yangi jamiyat qurish, barkamol avlodni tarbiyalash va maʼnaviy qadriyatlarimizni mustahkamlashda katta ilhom manbai boʻlib xizmat qilmoqda. «Maʼrifatparvar» — maʼrifat uchun kurashuvchi, ilm-maʼrifat nurini tarqatuvchi, uni qoʻllab-quvvatlab targʻib etuvchi kishi demakdir. Fayzulla Xoʻjayev nihoyatda ogʻir sharoitda ishlab, millat maʼnaviyatini yuksaltirish va gʻururini asrash yoʻlida katta ishlarni amalga oshirdi. Yangi Oʻzbekiston sharoitida jadidlardan meros qolgan, insonlarni ilm-maʼrifatga daʼvat etuvchi gʻoyalar bugun ham dolzarbligicha qolmoqda.
Asosiy yutuqlar
- Yosh buxoroliklarni boshqarib, 1920-yilda Buxoro amirligining agʻdarilishiga hissa qoʻshdi
- Oʻzbekiston SSR hukumatini u tuzilgan 1924-yildan 1937-yilgacha, oʻn uch yil boshqardi
- Oila boyligi hisobidan usuli jadid maktablari va islohotchi nashriyotni moliyalashtirdi