Abdulla Avloniy

Bolaligi va oilasi

Abdulla Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkentning Mergancha mahallasida tugʻildi. Bobosi Mirneʼmatboy Qoʻqondan boʻlib, merganlar oilasidan chiqqan. Otasi Miravlon aka mayda hunarmand-toʻquvchi boʻlib, bugungi Navoiy teatri oʻrnidagi Piyonbozorda va Yarmarkada boʻz hamda chit sotgan; u 1900-yilda vafot etgan. Onasining ismi Fotima edi. Oʻsha yili Avloniy toshkentlik savdogar oilasining qizi Salomatxonga uylandi.

Taʼlimi

Yetti yoshida Oʻqchidagi eski maktabda Akramxon domladan savod chiqardi. 1890-yilda mahalla madrasasiga kirdi, keyin Shayxontohurdagi Abdumalikboy madrasasida Mulla Umar Axunddan tahsil oldi. 1891-yildan faqat qishda oʻqib, yilning qolgan faslida mardikorlik qildi va qurilish hunarlarini — gʻishtchilik, suvoqchilik, pechkachilik va duradgorlikni oʻrgandi.

Maktab va gazeta

1904-yilda Avloniy Mirobodda yangi usul maktabini ochdi. Maktab butun Toshkentga dong taratdi, biroq mustamlaka hokimiyati har bir bunday maktabni — uning muallim va oʻquvchilarini, dasturi va darsliklarini — kuzatib borardi va 1908-yilda u yopildi. “Mirobodning johil xalqi maktabimda yer, odam, togʻ, daryo va osmon haqida suhbatlar oʻtkazayotganimni bilib, meni kofir deb, maktabimni yopdilar”, — deb yozgan edi u keyinroq. 1909-yilda Degrez mahallasida yangi maktab ochdi va shu yerda yangi maktablarga oʻz darsliklari kerakligini angladi.

1907-yilda u oʻz uyida “Shuhrat” gazetasini chiqara boshladi; oʻn sondan soʻng gazeta yopilib, bosmaxona jihozlari, qogʻoz va boshqa anjomlari musodara qilindi. Keyin Sapyornaya koʻchasidagi 26-uydan Bektemirov nomi bilan “Osiyo” gazetasini chiqardi, 1914–1915-yillarda esa advokat Ubaydulla Xoʻjayev bilan birga chiqarilgan “Sadoyi Turkiston”dagi koʻplab sheʼr va maqolalarni yozdi; 66 sondan soʻng mablagʻ tugab, gazeta yopildi. 1909-yilda u kambagʻal bolalarni oʻqitish uchun pul toʻplovchi “Jamiyati xayriya”ni ham tuzdi.

Teatr

1913-yil oxirida Avloniy “Turon” jamiyatining asoschilaridan biri boʻldi; jamiyat qoshidagi teatr truppasi Behbudiyning “Padarkush”i bilan ish boshladi. U tatar rejissyori Zaki Boyazidskiy va ozarbayjon aktyori Sidqi Ruhillo bilan hamkorlik qildi; Ruhillo 1916-yilda uning taklifi bilan Toshkentga kelib, “Layli va Majnun”ni sahnalashtirdi va Majnun rolini oʻzi ijro etdi. 1914-yil 26-dekabrda truppa “Turkiston” nomi bilan Fargʻona vodiysi boʻylab gastrolga chiqib, 1915-yil 7-yanvarda Qoʻqonda, 21–24-yanvarda Namanganda, 29-yanvarda Oʻshda chiqish qildi.

1915-yilda mahalliy aholi uni “teatrchi”, “masxaraboz” deb maktabidan haydadi, hokimiyat ham tazyiq oʻtkazdi. Shunga qaramay u Turkiston yoshlarini siyosiy jihatdan birlashtirishni maqsad qilgan “Nashriyot” va “Maktab” jamiyatlarini tuzishda bosh-qosh boʻldi.

1917-yil va undan keyin

Fevral inqilobidan soʻng Avloniy “Yashasin xalq jumhuriyati!” shiori ostida “Turon” gazetasini chiqardi va musulmonlar orasida uzoq yillar hukm surgan zulm va xurofotga barham berishni vaʼda qildi. Mutaassib ulamolar bosmaxona egalarini “bu gazetani bossangiz, janozangizni oʻqimaymiz” deb qoʻrqitgach, gazeta yakkalanib qoldi; u Tiflisdagi “Mulla Nasriddin” bosmaxonasidan harf va harf teruvchi olib kelgan boʻlsa-da, baribir uni bosishga yoʻl qoʻyilmadi. Oʻsha yili u Toshkentda Muallimlar ittifoqi va bir qancha kasaba uyushmalarini tuzdi, Eski shahar oziq-ovqat komissiyasida ishladi va avgustda Qozonda boʻlib oʻtgan Butunrossiya musulmon muallimlarining II qurultoyida delegat sifatida qatnashdi.

1918-yilda u Kommunistik partiyaga kirdi, Eski shahar ijroiya qoʻmitasiga raislik qildi, Turkiston Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasiga, 1919-yilda esa Turkiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasiga saylandi; “Ishtirokiyun” gazetasining muharrirlaridan biri boʻldi. 1919-yil sentyabridan 1920-yil iyuligacha Afgʻonistonning Hirot shahrida bosh konsul boʻlib ishladi — bu safar uning bolsheviklarga boʻlgan shubhalarini kuchaytirdi: u ularni sobiq chor generallaridan hech farqi yoʻq deb bildi. Kasalligi sababli qaytarib olingach, Turkbyuroning madaniyat boʻlimini boshqardi va “Kasabachilik harakati” jurnaliga muharrirlik qildi.

Muallim va professor

1921-yildan Avloniy butunlay maorifga berildi: Toshkentdagi viloyat bilim yurtiga, 1923-yilda Toshkent xotin-qizlar bilim yurtiga direktorlik qildi, 1924-yilda harbiy maktabda dars berdi. 1925–1930-yillarda Oʻrta Osiyo Kommunistik universiteti va Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi maktabida oʻqituvchilik qildi, keyinroq Oʻrta Osiyo davlat universiteti pedagogika fakultetida professor va til-adabiyot kafedrasi mudiri boʻldi.

Shoir va dramaturg

Avloniy sheʼr yozishni 1894-yilda boshlagan; ilk sheʼrlari saqlanmagan. Toʻrt qismli “Adabiyot yoxud milliy sheʼrlar” toʻplami 1909–1917-yillarda bir necha bor nashr etildi. Sheʼrlarini “Hijron”, maqolalarini “Mulla Abdulla”, “Avloniy” yoki “Indamas” taxalluslari bilan imzolagan; 1917-yildan keyin asosan “Mushtum” jurnalida “Nabil”, “Shuhrat”, “Tangriquli”, “Surayyo”, “Chegaboy”, “Abdulhaq” kabi taxalluslar bilan hajviy sheʼr va hikoyalar eʼlon qildi.

Sahna uchun “Advokatlik osonmi?!”, “Pinak”, “Biz va siz”, yosh turklar inqilobiga bagʻishlangan “Ikki sevgi” va “Portugaliya inqilobi” (1921) dramalarini yozdi, tatar va ozarbayjon tillaridan pyesalar tarjima qildi. Uning dramalaridan birortasi ham hayotligida nashr etilmagan.

Darsliklari

Uning maktab kitoblari 1909–1917-yillarda koʻp marta qayta nashr etilib, butun Turkistondagi yangi usul maktablarida qoʻllanildi:

• “Birinchi muallim”
• “Ikkinchi muallim”
• “Turkiy guliston yoxud axloq”
• “Maktab gulistoni”
• “Muxtasar tarixi anbiyo” (1910)

1933-yilda u VII sinf oʻquvchilari uchun 1920–1930-yillardagi oʻnlab oʻzbek yozuvchilari hamda rus va Yevropa adiblarining hayoti va asarlaridan parchalar jamlangan xrestomatiya tuzdi.

Vafoti

Abdulla Avloniy 1934-yil 25-avgustda — koʻplab doʻstlarini olib ketgan 1937–38-yilgi qatagʻonlardan oldin vafot etdi. Uning sovet yillarida yozgan koʻplab qoʻlyozma sheʼrlari faqat 1960-yillarda topildi.