Sadriddin Ayniy

Bolaligi va taʼlimi

Sadriddin Ayniy 1878-yil 15-aprelda Buxoro amirligining Gʻijduvon tumanidagi Soktare qishlogʻida Saidmurodxoʻja va Zevaroy oilasida tugʻilgan. Olti yoshida qishloq maktabiga bordi, oʻn ikki yoshida Buxoroga kelib, oʻn yil tahsil oldi.

U shaharning yirik madrasalarida oʻqidi: Mir Arab (1890–1891), Olimjon (1892–1893), Badalbek (1894–1896), Hoji Zohid (1896–1899) va Koʻkaldosh (1899–1900). Madrasalarda oʻqib yurgan chogʻida Hayrat, Abduqodir Maxdum kabi ilgʻor fikrli yosh ziyolilar bilan tanishdi.

Buxorodagi yangi maktab

Abduqodir Shakuriy maktabidan ilhomlangan Ayniy, Munzim, Ahmadjon Hamdiy va Hamidxoʻja Mehriy 1908-yil 23-oktabrda jadid maktabi ochdi. Maktab Buxoroning Darvozai Sallohxona mahallasida, Mirzo Abdulvohid Munzimning uyida joylashgan boʻlib, fors (tojik) tilida taʼlim berardi.

Ayni paytda Ayniy Buxoroda faoliyat yuritgan tatar ziyolisi Nizom Sobitiyning maktabida yordamchi boʻlib ishlardi. U maktab muallimi Abdurahmon Saʼdiy muntazam oʻqib turgan turk ijtimoiy, diniy, ilmiy va adabiy jurnali «Sirotul mustaqim» («Toʻgʻri yoʻl») bilan ham tanishdi.

Darsliklar va jamiyatlar

Yangi maktabda taʼlimni yoʻlga qoʻyish uchun darslik, qoʻllanma va adabiyot zarur edi. Shu sababli asoschilar 1909-yil martida «Shirkati Buxoroyi Sharif» («Buxoroi Sharif shirkati»)ni tuzdi. Shirkatning toʻqqiz aʼzosi bor edi: Abdulvohid Munzim, Sadriddin Ayniy, Ahmadjon Maxdum (Hamdiy), Aminjon Maxdum, Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev, Hamidxoʻja Mehriy, Mulla Nizom Sobitiy, Abdurahmon Saʼdiy va Mirzo Abdulqodir Muhiddinov.

Shirkat asoschilaridan biri sifatida Ayniy 1909-yilda jadid maktablari uchun bir qancha kitoblarni nashr ettirdi, jumladan «Tartil ul-Qurʼon» (Qurʼoni karimni oʻqish va talaffuz qoidalariga bagʻishlangan kitob), «Zaruriyoti diniya» («Diniy zaruriyatlar») va «Tahsib us-sibyon» («Bolalar tarbiyasi»). Natijada oʻquvchilar darslik va oʻquv qoʻllanmalari bilan taʼminlandi.

Ayniy va Munzim maktabi aholi orasida tez orada hurmat qozondi, biroq Buxoroning mutaassib ulamolari unga qarshi chiqdi va hukumat aralashuvi bilan maktab 1909-yilda yopildi. Oʻsha yili Ayniy va Munzim «Tarbiyayi atfol» jamiyatini tuzishda yetakchilik qildi. Jamiyatning 28 aʼzosidan oʻn toʻrttasi raislar, qozilar, madrasa mudarrislari, mullalar va mullavachchalar edi.

Yetmish besh darra

Rossiyada islohotlar va demokratik tuzum oʻrnatish harakati kuchayib borar ekan, Buxoro amiri Sayyid Olimxon 1917-yil 7-aprelda islohot farmoniga imzo chekdi. Yosh buxoroliklar farmonni muhokama qilish uchun Bozorgul mahallasida Halim Ashurovning uyida yigʻilish oʻtkazdi. Unda Samarqand jadidlari — mufti Mahmudxoʻja Behbudiy va Qori Haydarbek ham qatnashdi.

Sadriddin Ayniy, Abdulvohid Munzim, Fazliddin Maxdum, Muhiddin Rifʼat, Mirzashoh, Mirza Izatullo va Hamidxoʻja Mehriy namoyish oʻtkazishga qarshi chiqdi; bu fikrni Behbudiy ham qoʻllab-quvvatladi. Biroq Abdurauf Fitrat boshchiligidagi jadidlar tadbirni oʻtkazishga qaror qilib, 1917-yil 8-aprelda amirga minnatdorchilik bildirish uchun toʻplandi. Buni eshitgan amir namoyish poytaxtda tartibsizlik keltirib chiqarishi mumkinligini aytib, uni toʻxtatish, qatnashchilarni esa hibsga olib jazolashni buyurdi.

Ayniy namoyishda qatnashmagan boʻlsa-da, 9-aprelda hibsga olinib, 75 darra urildi. Muvaqqat hukumat aralashuvi bilan ozod qilingach, Kogondagi kasalxonada 52 kun davolandi va sogʻaygach Samarqandga joʻnadi.

Samarqand va Toshkent

Samarqandda Abduqodir Shakuriy unga boshpana berdi va uni Saidrizo Alizoda, Siddiqiy Ajziy, Saidahmad Vasliy, Vadud Mahmud kabi maʼrifatparvar ziyolilar bilan tanishtirdi. Shu davrdan boshlab Ayniy siyosatdan butunlay uzoqlashib, ilmiy va adabiy ijodga berildi.

1918-yil martida Turkiston Xalq Komissarlari Kengashi raisi Fyodor Kolesov boshchiligida Buxoro amirligiga hujum uyushtirilganda, Fayzulla Xoʻjayev va uning safdoshlari hujumchilar tomonida turdi. Bu amir Olimxonni ularga qarshi qilib qoʻydi. Urush tugagach, amir Buxoro jadidlarini vatan xoinlari deb ayblab, ularni jismonan yoʻq qila boshladi va yosh buxoroliklar Turkistonning turli shaharlariga qochib ketdi. Amir Samarqandga ham jadidlarni tutish uchun odam yuborgach, Ayniy xavfsizligidan xavotirlanib Toshkentga koʻchishga majbur boʻldi.

1918-yil 22-oktabrda Toshkentdan Samarqandga qaytib, maktabda oʻzbek-tojik adabiyoti va tarixidan dars bera boshladi. 1919-yilda Samarqand maorif boʻlimida masʼul lavozimda ishladi. 1920-yil iyunida Yosh buxoroliklar partiyasi rahbari Fayzulla Xoʻjayevning taklifi bilan Toshkentga chaqirildi va Buxoro kommunistik tashkiloti uchun tojik va oʻzbek tillarida loyiha, bayonot va boshqa hujjatlar tayyorladi.

Olim va akademik

1921–1923-yillarda Ayniy Buxoro Xalq Sovet Respublikasining Samarqanddagi konsulligida maslahatchi boʻlib ishladi. 1923-yilda konsullik yopilgach, 1925-yilgacha Samarqanddagi «Buxgostorg» — Buxoro savdo uyiga rahbarlik qildi. 1926-yil 15-iyundan Samarqandda tashkil etilgan Tojikiston davlat nashriyotida muharrir hamda ilmiy-adabiy maslahatchi boʻlib ishladi va bu lavozimda 1933-yil sentyabrigacha qoldi.

1939-yilda Dushanbe shahar Sovetiga deputat etib saylandi. 1943-yil 4-noyabrda Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi tashkil etilgach, uning akademigi etib saylandi. 1946–1950-yillarda Samarqand davlat universitetining oʻzbek adabiyoti kafedrasini boshqardi. 1951-yilda Tojikiston Fanlar akademiyasi tashkil etilgach, uning birinchi prezidenti etib saylandi.

Shoir, jurnalist va tarjimon

1890–1895-yillarda Sadriddin Ayniy «Sifliy», «Muhtojiy», «Jununiy» kabi taxalluslar bilan sheʼr mashq qildi, 1896-yildan esa «Ayniy» taxallusi bilan yoza boshladi. 1919-yilda boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun «Soli naxustin» («Birinchi yil») alifbe kitobini yozdi.

1918–1920-yillarda tojik tilidagi «Shuʼlai inqilob» («Inqilob alangasi»), «Bolalar yoʻldoshi», «Tayoq» nashrlarida hamda «Mehnatkashlar tovushi», «Zarafshon», «Hurriyat» gazetalarida maqolalar bilan qatnashdi. Birgina «Shuʼlai inqilob» haftalik jurnalida uning «Sin Mim», «Qof-Sin», «Sin Xo», «Sin», «Xo», «Sin Qof», «Sod Ayn», «Sod Ayniy» imzolari bilan 67 ta maqolasi, shuningdek 30 dan ortiq sheʼr va maqolasi chop etilgan. «Tayoq», «Mehnatkashlar tovushi» va boshqa nashrlarda «Sarson», «Furtakigoʻy», «Tolesiz», «Azgʻich», «Tayoq», «Zimgʻoyib», «Buzina», «Battol», «Roʻzador» kabi imzo va taxalluslar bilan hajviy sheʼr va maqolalar eʼlon qildi.

1921-yilda 1925-yil 23-iyulda sildan vafot etgan oʻlkashunos olim Abdulmoʼmin Sattoriy Abu Tohirxoʻjaning «Samariya» asarini forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan edi. 1925-yilda Ayniy bu tarjimani tahrir qilib, nashrga tayyorladi: bir qancha tuzatishlar kiritdi, soʻzboshi va zarur atamalar izohini yozdi. Biroq asar nashr etilmay qoldi va hozir Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. Ayniy fransuz yozuvchisi Ferdinand Dyushenning «Hilol» asarini ham tarjima qilib, «Qamar» nomi bilan nashr ettirdi, jurnalist va yozuvchi M. Bullening «Inqilobiy kurashlarda ayollar» hamda Viktor Gyugoning «Sehrli qasr» asarlarini oʻzbek tiliga oʻgirdi.

Asosiy asarlari

Sadriddin Ayniy koʻplab ilmiy va badiiy asarlar yaratgan, jumladan:

• «Buxoro mangʻit amirligi tarixi» (1921)
• «Buxoro jallodlari» (1922)
• «Odina»
• «Qiz yoki Xolida» (1924)
• «Tojik adabiyoti namunalari» (1926)
• «Qul bobo yoki ikki ozod» (1928)
• «Doxunda» (1927–1929, tojik tilida)
• «Qullar» (1934, oʻzbek tilida)
• «Firdavsiy va uning „Shohnoma“si haqida» (1934)
• «Eski maktab» (1935)
• «Sudxoʻrning oʻlimi» (1939)
• «Shayx ur-rais Abu Ali ibn Sino» (1939)
• «Ustod Rudakiy» (1940)
• «Shayx Muslihiddin Saʼdiy Sheroziy» (1942)
• «Alisher Navoiy» (1948)
• «Esdaliklar» (1949–1954), toʻrt qismdan iborat

1936–1938-yillarda Sadriddin Ayniy oʻn besh mingga yaqin soʻzni oʻz ichiga olgan tojik adabiy tili lugʻatini tuzdi.

Oilasi va vafoti

Sadriddin Ayniy samarqandlik jadid ziyolisi Vadud Mahmudning singlisiga uylangan. Ularning ikki farzandi bor edi: qizi Xolida va oʻgʻli Kamol.

Sadriddin Ayniy 1954-yil 15-iyunda Dushanbe shahrida 76 yoshida vafot etdi.