Mahmudxoʻja Behbudiy

Bolaligi

Mahmudxoʻja Behbudiy 1875-yil 19-yanvarda Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlogʻida tugʻilgan. Otasi Behbudxoʻja Solihxoʻja oʻgʻli Ahmad Yassaviy avlodidan boʻlib, imom-xatib boʻlib ishlagan. Onasi (ismi nomaʼlum) 1893-yilda, otasi 1894-yilda vafot etgan.

Taʼlimi

Mahmudxoʻja togʻasi qozi Muhammad Siddiq qaramogʻida ulgʻaydi, arab tili grammatikasini kichik togʻasi Mulla Odildan oʻrgandi. Moddiy qiyinchiliklar tufayli Buxoro madrasalarida oʻqishni tugata olmadi.

Faoliyati

Samarqandga qaytgach, togʻasining qozixonasida mirzo boʻlib ishladi, keyinchalik muftiylik darajasigacha koʻtarildi. 1899–1900-yillarda haj safarini ado etdi. Qaytgach, oʻlka tanazzulining sabablarini chuqur oʻrgandi va bu masalalarni Baqo Hoji, Hoʻqandboy Abduxoliq oʻgʻli, Badriddin kabi hamfikrlari bilan muhokama qildi. 1903-yilda uning tashabbusi bilan shogirdlari Siddiqiy-Ajziy va Abduqodir Shakuriy Rajabamin qishlogʻida, Hoji Muin esa Xoʻja Nisbatdor mahallasida yangi usul maktablarini ochdi.

1908-yilda u “Qiroatxonayi Behbudiya”ni — keyinchalik oddiygina “Behbudiya” kutubxonasi deb atalgan qiroatxonani ochdi. Kutubxona ikki smenada — ertalab soat 9 dan kechki 5 gacha va kechqurun 6 dan yarim tungacha ishlab, 60 dan 110 gacha kitobxonga xizmat koʻrsatgan; Behbudiyning oʻzi yozishicha, unda 600 ga yaqin kitob va risola, shuningdek gazeta va jurnallar bor edi. 1914-yilgi Kavkaz, Qrim, Turkiya, Misr, Gretsiya, Bolgariya, Avstriya va Germaniya boʻylab safaridan u kutubxonaga yana koʻplab kitoblar olib keldi.

Gazeta va jurnal

1913-yil aprelida Behbudiy “Samarqand” gazetasini, avgustida esa “Oyina” jurnalini chiqara boshladi. “Samarqand” haftada ikki marta oʻzbek va tojik tillarida, avval ikki, keyin toʻrt sahifada chiqdi; 1913-yil 17-sentyabrdagi 45-sonidan soʻng mustamlaka senzurasi va mablagʻ yetishmasligi sababli yopildi.

“Oyina” haftalik jurnal boʻlib, maqolalar oʻzbek va tojik tillarida bosilgan; uning obunachilari nafaqat Turkistonda, balki Kavkaz, Tatariston, Eron, Afgʻoniston, Hindiston va Turkiyada ham bor edi. 1915-yilgacha jurnalda Turkiston xalqining huquqlari, tarix, til va adabiyotga oid muhim bahslar eʼlon qilindi. Muharrir uchun til masalasi doimo birinchi oʻrinda turardi: Behbudiy bir necha tilni bilish millat taraqqiyoti uchun zarur deb hisoblardi. Jurnalda Fitrat, Siddiqiy, Hoji Muin, Akobir Shomansur, Saidrizo Alizoda, Vasliy, Tavallo, Sadriddin Ayniy, Niyoziy Rajabzoda va boshqalarning maqola va sheʼrlari bosilgan; u yosh yozuvchilar va boʻlajak muallimlar uchun maktab vazifasini oʻtagan.

Mustamlaka hokimiyati jurnalni doimiy kuzatib bordi. Oʻzbekiston Milliy arxivida Turkiston harbiy okrugi shtab boshligʻining 1914-yil 19-avgustdagi xati saqlanadi: unda urush paytida “mahalliy matbuotda Rossiya manfaatlariga zid maqolalar paydo boʻlishi mumkin”ligi sababli Samarqand nashrlarini kuzatish buyurilgan; Behbudiy chaqirtirilib, bu maxfiy buyruq bilan “tanishganini” imzolashga majbur qilingan. U hujumlarga javob berishda davom etdi, biroq 1915-yilda jurnal yopilishga majbur boʻldi.

“Padarkush” va oʻzbek teatrining tugʻilishi

Behbudiy xalqqa oʻz jamiyatining illatlari va jaholatini koʻrsatib, uni taraqqiyotga chorlaydigan milliy teatr yaratishni istardi. Shu maqsadda u “Padarkush”ni yozdi — noqobil davraga tushib, oʻz otasini oʻldirgan savodsiz yigit haqidagi uch parda, toʻrt koʻrinishli qisqa “milliy fojia”. Tiflis senzurasidan oʻtkazish uchun kitob muqovasiga u Borodino jangi yilligiga bagʻishlangani yozib qoʻyilgan; asar 1913-yilda nashr etildi.

“Padarkush” ilk bor 1914-yil 15-yanvarda Samarqandda, 27-fevralda esa Toshkentda sahnalashtirildi; Abdulla Avloniyning “Turon” truppasi oʻz faoliyatini aynan shu asar bilan boshladi. 1914–1916-yillarda truppa uni butun Fargʻona vodiysi boʻylab namoyish etdi, keyingi qonli yillarda ham asar sahnadan tushmadi. U millatni maʼrifatga chorladi va oʻzbek teatri hamda dramaturgiyasining tugʻilishini boshlab berdi.

Siyosiy faoliyati

1917-yilgi Fevral inqilobi podshoni taxtdan agʻdargach, Turkiston jadidlari buni ozodlik shamoli sifatida qabul qildi. “Xudo bizga hurriyat berdi, — deb yozdi Behbudiy. — Diniy va milliy isloh va taraqqiyot yoʻli ochiq.” 1917-yil martida Toshkentda boʻlib oʻtgan Turkiston musulmonlari qurultoyi u ham aʼzo boʻlgan milliy markazni sayladi, 16–23-aprel qurultoyida esa u 150 delegatni ixtiloflarni tashlab, birlashishga chaqirdi: “Ittifoqsizligimiz sababli bizni mustamlaka qoidalari bilan boshqarmoqdalar.”

Oʻsha yozda u Turkistonda yashovchi ruslar, yahudiylar va boshqa xalqlar bilan birgalikda boshqariladigan, oʻz maslahat majlisiga ega muxtoriyat taklifini ilgari surdi. Bolsheviklar hokimiyatni egallagach, 1917-yil 26-noyabrda Qoʻqonda Oʻlka musulmonlarining IV favqulodda qurultoyi Turkiston Muxtoriyatini eʼlon qildi; Behbudiy uning asoschilaridan biri edi. “Majlisda hozir boʻlganimdan faxrlanaman, — deb yozdi u “Hurriyat” gazetasida. — Agar butun Turkiston ittifoq qilsa, yerni larzaga keltiradigan 15 millionlik kuch paydo boʻladi.”

1918-yil fevralida bolsheviklar Qoʻqonga hujum qilib, shaharni qonga botirdi; muxtoriyat 72 kun yashadi. Behbudiy qizillar safiga oʻtmadi. U 1917-yildayoq ularga qarshi tuzilgan yashirin “Ittihodi taraqqiy” jamiyatiga qoʻshilgan edi; jamiyat yordam soʻrab Turkiyaga ikki marta vakil yubordi, ammo ikkalasi ham natija bermadi.

Ilmiy va adabiy merosi

Behbudiy “Turkiston viloyatining gazeti”, “Tujjor”, “Samarqand” gazetalari va “Oyina” jurnalida millat va vatan, jamiyat va axloq haqida yuzlab maqolalar yozdi. U darslik va qoʻllanmalar ham yaratgan, jumladan:

• “Risolai asbobi savod” (1904)
• “Risolai jugʻrofiyai umroniy” (1905)
• “Risolai jugʻrofiyai Rusiy” (1905)
• “Kitobat ul-atfol” (1908)
• “Amaliyoti islom” (1908)
• “Tarixi islom” (1909)

Oilasi

Uning toʻrt oʻgʻli va bir qizi boʻlgan. Katta oʻgʻli Maʼsudxon 1897-yilda tugʻilgan; Maqsudxon (1910–1931) geografiyaga qobiliyatli boʻlgan, ammo yosh vafot etgan; 1914-yilda tugʻilgan Matlubxon urushda bedarak yoʻqolgan; 1919-yilda tugʻilgan Shavkat 1990-yilda vafot etgan. Qizi Parvin (Surayyo) 1984-yilda 82 yoshida olamdan oʻtgan.

Vafoti

1919-yilda Behbudiy Favqulodda komissiya (ChK) agentlari yordamida Shahrisabz bekligida hibsga olindi, taxminan ikki oydan soʻng Qarshiga keltirilib, zindonga tashlandi. Oradan bir necha kun oʻtib, Qarshi begi buyrugʻi bilan zindon yonidagi bogʻda beg yordamchisi Nuriddinxoʻja Ogʻaliq tomonidan qatl etildi. Uning oʻlimi haqidagi xabar Samarqandga faqat bir yildan soʻng yetib keldi; Fitrat, Choʻlpon, Sadriddin Ayniy va boshqa shoirlar unga marsiyalar bagʻishladi.

Shogird va safdoshlari qabrini va qotillarini topish uchun “Samarqand komissiyasi”ni tuzdi, biroq yangi hokimiyat davrida ham yuqori lavozimini saqlab qolgan Nuriddin Ogʻaliq ularga toʻsqinlik qildi. 1923-yil kuzida Buxoro Xalq Sovet Respublikasining taftish komissiyasi uni 42 ming pud davlat bugʻdoyi va 20 ming oltin tangani oʻzlashtirishda, yuzlab och-nahor mehnatkashni oʻz yerlarida majburan ishlatishda — va Behbudiyning oʻlimiga sababchi boʻlishda aybladi. U 1923-yil 19-sentyabrda Registonda besh ming kishi koʻz oldida otib tashlandi.

Oʻsha yil oktyabrida Buxoro Respublikasi qurultoyi Qarshi viloyatini Behbudiy viloyati deb qayta nomladi. Bu nom 1937-yilgacha saqlanib qoldi, soʻng qatagʻonlar uning nomini xaritadan oʻchirib tashladi. Uning qabri hanuzgacha topilmagan.