Hamza Hakimzoda Niyoziy

Bolaligi

Hamza Hakimzoda Niyoziy 1889-yil 6-martda Qoʻqonda ziyoli oilada tugʻilgan. Otasi Ibn Yamin Niyoz oʻgʻli tabib boʻlib, Qoʻqon ulamolari orasida katta hurmatga ega, oʻzbek, arab va fors tillarini yaxshi bilgan maʼrifatli kishi edi.

Taʼlimi

Hamza avval mahalla maktabida oʻqidi, 1899–1906-yillarda Qoʻqon madrasalarida tahsil oldi, bir muddat rus-tuzem maktabida rus tilini oʻrgandi. XX asr boshidagi muhim ijtimoiy-siyosiy voqealar uning hayoti va ijodkor sifatida shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatdi: 1905-yilgi inqilobiy harakatlar Rossiya imperiyasining olis oʻlkalaridagi xalqlarni ham maʼrifat, erk va mustaqillikka intilishga undadi. Uning adabiy-badiiy ijodga qiziqishi 1900-yillarda boshlandi.

1908-yilda Namanganda oʻqib yurgan chogʻida Hamza tatar maʼrifatparvari Abdulla Toʻqmullin bilan tanishdi. Tarjimai holida yozishicha, Toʻqmullin uning eski uslubdagi yuz sahifadan ortiq yozuvlarini koʻrgach, unga taʼlim berib, yoʻl-yoʻriq koʻrsata boshlagan. 1909-yilda Hamza Buxoroning ilgʻor muallimlaridan, jadid maktablari tarafdori Muhammad Ikrom ibn Abdusalomdan arab tilini oʻrganish uchun Buxoroga bordi, biroq u yerda yuz bergan shia-sunniy nizosi rejadagidek oʻqishiga imkon bermadi.

Jadid matbuoti

Hamzaning ijodiy kamolotiga Ismoil Gasprinskiyning «Tarjimon», Fotih Karimiyning «Vaqt» gazetalari va Rizo Faxriddinning «Shoʻro» jurnali, shuningdek Toshkentda chiqqan oʻzbek tilidagi gazetalar — Ismoil Obidiyning «Taraqqiy», Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻlining «Xurshid» va Abdulla Avloniyning «Shuhrat» gazetalari katta taʼsir koʻrsatdi. U bu nashrlar bilan aloqa oʻrnatdi va ilk sheʼr hamda maqolalari ularning sahifalarida bosildi.

Hamza «Tarjimon»ni muntazam kuzatib borgan va Gasprinskiyning 1906–1907-yillarda gazetada eʼlon qilingan «Mukolamai salotin» asari bilan tanish edi. Asarda turkiy xalqlar, jumladan Turkiston xalqi mustamlaka asoratiga tushib qolishining sabablari muhokama qilingan edi.

Ochilgan va yopilgan maktablar

1910-yilda Hamza Toshkentda amaliy faoliyatini boshlab, Qashqar mahallasida ilk jadid usuli savtiya maktabini ochdi. Bu davrda u Turkiston jadidlarining yetakchisi Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻli, uning shogirdlari va safdosh jadid muallimlari — aka-uka Shokirjon va Sobirjon Rahimiylar, Samiʼqori bilan yaqin hamkorlik qildi. Hamza arxividagi bir hujjatda uning Munavvarqori bilan aloqasi qayd etilgan va manzili Eski Toshkentning Mehrobod mahallasidagi usuli savtiya maktabi deb koʻrsatilgan.

1911-yilda Hamza Qoʻqonda yana bir maktab ochdi. Chor maʼmurlarining taʼqibi natijasida bu maktablar yopildi. Oʻsha yili u haj safariga otlanib, Afgʻoniston, Hindiston, Turkiya va Arabistonni kezdi; qayerda boʻlmasin, oʻsha yerning taʼlim tizimi, tarbiya usullari va oʻquv muassasalarini oʻrgandi. Hajdan qaytgach, oʻqituvchilik bilan birga adabiy-badiiy ijodga ham tobora koʻproq berildi.

1914-yilda u avval Margʻilonda, soʻngra Qoʻqonda jadid maktabi ochdi. Tarjimai holida yozishicha, Margʻilondagi maktab sakkiz oy ham ishlamay, mahalliy maorif idorasi tomonidan majburan yopilgan. Qoʻqonga koʻchib, kambagʻal bolalar uchun bepul maktab ochdi. Toʻrt oydan soʻng uyezd maʼmurlari maktabni tintuv qilib yopdi, ammo hech qanday hujjatini topa olmagani uchun Hamza qamoqdan qutulib qoldi.

Darsliklar va «Gʻayrat» kutubxonasi

Bu davrda Hamza yangi maktablar uchun «Yengil adabiyot», «Oʻqish kitobi», «Qiroat kitobi» kabi darsliklar yaratdi.

1915-yilda qoʻqonlik maʼrifatparvarlar bilan birgalikda «Gʻayrat» kutubxonasini tashkil etdi. Uning maqsadi jadid maktablari uchun darsliklar nashr etish va oʻquvchilarni Toshkent hamda boshqa shaharlarda bosilgan darsliklar bilan taʼminlash edi. Kutubxonada Saidrasul Saidazizovning «Ustodi avval», Munavvarqorining «Adibi avval» va «Adibi soniy» asarlari, Mahmudxoʻja Behbudiy va Abdulla Avloniy darsliklarining koʻplab nusxalari bor edi.

Nihoniy

Hamza adabiy faoliyatini anʼanaviy lirik sheʼrlar yozishdan boshlagan. U «yashirin», «pinhon» maʼnosini bildiruvchi «Nihoniy» taxallusi bilan ijod qildi. 1905–1914-yillarda shu taxallus bilan yozgan sheʼrlarini toʻplab, «Devoni Nihoniy»ni tuzdi. Devonga 177 sheʼr kirgan: 150 tasi gʻazal, qolganlari masnaviy, murabbaʼ, muxammas, musaddaslar va bitta maktub. Sheʼrlarning 165 tasi oʻzbek, 10 tasi fors-tojik tilida, 2 tasi esa oʻzbek va rus tillarida shiru shakar usulida yozilgan.

Milliy ashulalar uchun milliy sheʼrlar

Hamza ijodida «Milliy ashulalar uchun milliy sheʼrlar majmuasi» umumiy nomi bilan mashhur sheʼriy toʻplamlar muhim oʻrin tutadi. Shu nom ostida chiqqan yetti toʻplamga 1915–1917-yillarda yozilgan sheʼrlar kiritilgan:

• «Atir gul»
• «Oq gul»
• «Qizil gul»
• «Pushti gul»
• «Sariq gul»
• «Yashil gul»
• «Safsar gul»

Bu toʻplamlarning bosh gʻoyasi xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini uygʻotish, uni ilm-maʼrifatga daʼvat etish edi. Abdulla Avloniy kabi Hamza ham anʼanaviy milliy kuylarni saqlab qolib, ularga nomunosib soʻzlar oʻrniga milliy ruh, xalqning orzu-umidlari va istiqlolga intilishini ifodalovchi soʻzlar bitdi va shu yoʻl bilan millatni uygʻotmoqchi boʻldi. U milliy istiqlol gʻoyalari musiqa, xalq kuylari va qoʻshiqlar orqali odamlar qalbiga tezroq va taʼsirliroq yetib borishini yaxshi tushungan. Oʻzbek adabiyotida sharqiya janrining rivoji ham Hamza va Abdulla Avloniy ijodi bilan chambarchas bogʻliq. Hamza Hakimzoda katta musiqiy isteʼdod egasi edi; shu jihatdan uning toʻplamlari Avloniyning «Adabiyot yoxud milliy sheʼrlar» toʻplamlariga yaqin turadi.

Xorazm xalq kuylari ohangiga yozilgan, «Baxt ketdi bechora Turkistondan» misrasi bilan boshlanuvchi sheʼrida shoir mustamlaka oʻlkaning iqtisodiy, maʼnaviy va siyosiy ezilishini chuqur alam bilan ifodalagan. Umuman, Hamzaning sheʼriy toʻplamlari nafaqat kitobxonlar, balki xonanda va sanʼatkorlar orasida ham keng shuhrat qozondi. Hamza ijodining ilk tadqiqotchilaridan Sotti Husayn qoʻshiqlar tor kitobxonlar doirasidan chiqib, xonandalar orasida ham tarqala boshlaganini, ayni paytda mutaassib kuchlar va din peshvolarining keskin qarshiligiga uchraganini qayd etgan.

Publitsist

Koʻplab oʻzbek adiblari singari Hamzaning ham gʻoyaviy kamolotiga jadidchilikning buyuk yoʻlboshchisi Ismoil Gasprinskiy va uning «Tarjimon» gazetasi kuchli taʼsir koʻrsatgan. 1914-yil 11-sentabrda Gasprinskiy vafot etgach, Hamza ham boshqa oʻzbek jadid adiblari qatori taʼziya bildirdi: 24-sentabrda «Sadoyi Fargʻona» gazetasida «Yavmul-vafot» maqolasini, 28-sentabrda esa shu gazetada «Marsiya» sheʼrini eʼlon qildi.

«Safsar gul» toʻplamida vatanidan olislarga olib ketilgan oʻzbek mardikorlarining ogʻir va xoʻrlangan hayoti tasvirlangan sheʼrlar bor edi. Mustamlaka zulmiga qarshi bunday dadil soʻz aytish katta jasorat edi. «Sadoyi Turkiston» va «Sadoyi Fargʻona» gazetalarida uning «Iydi qurbon» va «Eʼtizor» maqolalari bosildi. Ularda Hamza millatni zararli odatlar, qashshoqlik va xurofotdan qutqarishning yagona yoʻli ilm-maʼrifat ekanini taʼkidlab, boy-u kambagʻal, ziyoli-yu ruhoniy — hamma birlashib, jadid maktablarini qoʻllab-quvvatlashi lozimligini uqtirdi. Hamza milliy va tabaqaviy ajralishlarga qatʼiy qarshi edi: uning nazarida faqat birlik millatni jaholat, qoloqlik, turgʻunlik va zulmdan qutqara olardi. «Maktabi dorul-aytom» maqolasida esa kambagʻal va yetim bolalarni qoʻllab-quvvatlashga, ular ilm olishi uchun moddiy yordam berishga chaqirdi.

Roman va fojia

Gazeta va jurnallarga maqolalar yozib qalamini charxlagan, turk, tatar va rus adabiyotidan yaxshigina xabardor boʻlgan Hamza oʻzbek adabiyoti uchun nisbatan yangi nasriy shaklga murojaat qildi. 1915-yilda u oʻzi «milliy roman» deb atagan «Yangi saodat» asarini «Madura» kutubxonasi orqali toshbosmada nashr ettirdi. 1915-yildan boshlab Qoʻqon teatr truppasi uchun sahna asarlari yoza boshladi. Bu sohadagi ilk yirik qadami 1915-yilda yozilgan «Zaharli hayot yoxud ishq qurbonlari» dramasi boʻldi. Keyinroq «Oʻch», «Muxtoriyat yoki avtonomiya» (1917), «Kim toʻgʻri?», «Boy ila xizmatchi» (1918) asarlarini yaratdi.

«Zaharli hayot» bevosita jadid maʼrifatparvarligi ruhida yozilgan boʻlib, «Yangi saodat» kabi uning ham bosh gʻoyasi ilm-maʼrifatning ahamiyatidir. «Yangi saodat»da yosh Olimjon jaholat va savodsizlik tufayli parokanda boʻlgan Abdulqahhor oilasiga ilm-maʼrifat orqali baxt olib keladi. Dramada esa jaholat, qoloqlik va mutaassiblik maʼrifat va taraqqiyot tarafdori boʻlgan yoshlar — Mahmudxon va Maryamxonni fojiaga olib keladi. Toʻrt pardali bu fojia 1915-yilda yozilib, 1916-yilda Toshkentda «Gʻulomiya» bosmaxonasida nashr etilgan; noshiri Hamzaning yaqin doʻsti, boy savdogar va maʼrifatparvar Saidnosir Mirjalolov edi. Muallif asar janrini «Turkiston turmushidan bir qiz va bir yigit fojiasi» deb belgilagan.

Baʼzi ruhoniylarning nojoʻya xatti-harakatlarini fosh etgani uchun Hamza baʼzan dahriy, dinsiz deb taʼriflangan. Aslida u dinni emas, mutaassiblik va diniy aqidaparastlarni tanqid qilgan. Bu «Zaharli hayot»da yaqqol koʻrinadi: asarda shariat erkinlik, tenglik, adolat va zulmga qarshilik bilan bogʻliq holda talqin etiladi. Sovet davri olimlari uzoq yillar Hamza asarlarini asosan sinfiy kurash nuqtai nazaridan talqin qildi. Holbuki Mahmudxon boy oiladan, Maryamxon esa gʻoyat kambagʻal oiladan boʻlsa-da, ikkalasi ham kelib chiqishidan qatʼi nazar millat kelajagi uchun kurashadi; ularni yuksak gʻoyalar birlashtiradi. Hamza qahramonlarini sinfiy mansubligiga koʻra emas, insoniy fazilatlariga koʻra baholaydi.

Muxtoriyat

Hamzaning siyosiy qarashlari va Turkiston Muxtoriyatiga munosabatini tushunishda uning 1917-yilgi «Muxtoriyat yoki avtonomiya» hajviy dramasi alohida ahamiyatga ega. 1917-yil Fevral inqilobi va Romanovlar sulolasining qulashi Hamza va boshqa jadid ziyolilarining mustaqillik orzularini qanotlantirdi. 1917-yil martida jadid yetakchilari Munavvarqori va Abdulla Avloniy «Shoʻroyi Islom» jamiyatini tuzdi; uning Markaziy Kengashiga Mahmudxoʻja Behbudiy, Mustafo Choʻqayev, Ubaydulla Xoʻjayev kabi siyosiy arboblar kirdi. Oʻsha yili bolsheviklar faolligi kuchaygach, mutaassib ruhoniylar «Shoʻroyi Islom»dan ajralib chiqib, «Ulamo» jamiyatini tuzdi.

Hamza dramani «Ulamo» jamiyatining Qoʻqon boʻlimi yigʻilishi asosida yozgan. Muallif syujetni Turkiston ozodligi masalasida yoshlar bilan ulamolar oʻrtasida kelishmovchilik chiqqan diniy majlis tasviri deb taʼriflagan: «yoshlar» — «Shoʻroyi Islom» aʼzolari, yaʼni jadidlar, «ulamolar» esa «Ulamo» jamiyatiga mansub mutaassiblar. Mustaqillikkacha sovet olimlari dramani Turkiston Muxtoriyatiga qarshi asar sifatida koʻrsatib keldi. Aslida esa Hamza Turkiston Muxtoriyatini tuzishda ishtirok etgan jadidlarga qarshi chiqib, ularning ishiga putur yetkazgan «Ulamo» aʼzolarining jaholati va tor fikrliligini fosh etgan edi. Shu asari tufayli «Ulamo» jamiyati Hamzani taʼqib qildi va u 1917-yil oktabridan 1918-yil 10-martigacha doʻsti Saidnosir Mirjalolovning uyida yashirinib yashadi.

1917-yil 27-noyabrda Turkiston Muxtoriyati eʼlon qilinganini Hamza mamnuniyat bilan qarshi oldi va «Turkiston muxtoriyatina» sheʼrini yozdi. Sheʼr 1918-yil 11-yanvarda «Ulugʻ Turkiston» gazetasida bosildi; unda shoir musulmon millatini bu muhim voqea bilan qutlab, bir bayroq ostida birlashishga chaqirgan.

Inqilobdan keyin

Oktabr inqilobigacha Hamza ijodining markaziy gʻoyasi maʼrifat edi. Bu davrda u jadid adabiyotining yetakchi vakillaridan biri sifatida deyarli barcha adabiy shakl va janrlarda qalam tebratdi. Boshqa jadid mutafakkirlari singari, 1917-yil Fevral inqilobidan keyin u ham Turkiston xalqlari mustamlaka zulmidan qutuldi deb ishondi. 1917-yilda «Kengash», soʻngra «Hurriyat» jurnallarini chiqardi. «Hurriyat»ning birinchi sonidagi «Bugungi qadrlik kunlar» bosh maqolasida siyosiy oʻzgarishlarni zavq bilan olqishlab, inqilobni erkinlik, tenglik va adolat uchun imkoniyat deb baholadi. Biroq uning mustamlakachilikka qarshi dadil tanqidi Muvaqqat hukumat va uning oʻlkadagi tarafdorlariga yoqmadi va har ikki jurnal yopildi.

Oktabr inqilobidan keyin Hamza sovet hokimiyatini qoʻllab-quvvatlovchi sheʼr va qoʻshiqlar yozdi. Manbaga koʻra, u bolsheviklar hukumati olib borgan mustamlakachilik siyosatining yangi koʻrinishini anglab yetmadi va baʼzan isteʼdodini badiiy ijod oʻrniga sovet targʻibotiga sarfladi. Shunga qaramay, 1920-yillar oʻrtalarida yozilgan «Paranji sirlaridan bir lavha yoki yallachilar ishi» va «Burungi qozilar yoki Maysaraning ishi» dramalari oʻzbek dramaturgiyasi va teatrining rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi. 1926-yil 27-fevralda Hamzaga «Oʻzbekiston xalq yozuvchisi» faxriy unvoni berildi.

Shohimardon

1928-yil avgustida sovet hukumati topshirigʻi bilan Hamza Fargʻona vodiysi togʻlaridagi ziyoratgoh qishloq — Shohimardonga bordi. U yerda hukumat siyosatini mustahkamlash va din peshvolariga qarshi kampaniyalarda, jumladan ayollarni paranjidan chiqarish harakatida faol qatnashdi — bu oʻsha paytda oʻlkadagi eng keskin masala edi. 1929-yil 18-martda u bir guruh mutaassib ruhoniylar qoʻlida halok boʻldi. U qirq yoshda edi.

Merosi

Hamzaning mutaassib ruhoniylar qoʻlida halok boʻlishi keyinchalik sovet mafkurasiga uning ijodini sinfiylik va partiyaviylik tamoyillari asosida talqin qilish uchun asos boʻldi. Uning merosi jadidchilik zaminidan uzib olinib, oʻzi jadidchilik harakati va uning vakillariga qarshi kurashchi, oʻzbek sovet adabiyoti va sanʼatining yagona asoschisi sifatida koʻrsatildi; koʻchalar, teatr va tuman uning nomi bilan ataldi. Manba bunday yondashuvning yaqqol namunasi sifatida 17 qismli «Olovli yoʻllar» filmini keltiradi va toʻqima talqinlarga asoslangan bunday asarlar Hamzaga boʻlgan hurmatni oshirish oʻrniga unga putur yetkazganini taʼkidlaydi.

Faqat mustaqillikdan keyingina Hamza ijodi xolis baholana boshladi. Mubolagʻa va boʻyoqlarsiz aytganda, Hamza XX asr oʻzbek adabiyotining atoqli namoyandalari orasida munosib oʻringa ega: u novator shoir, teran nosir, isteʼdodli dramaturg, gʻayratli teatr arbobi va mohir pedagog edi. Zamondoshlari Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat va Abdulhamid Choʻlpon bilan bir qatorda u oʻzbek adabiyoti va jadidchilik harakati tarixida muhim oʻrin egallaydi.