Munavvar Qori Abdurashidxonov

Bolaligi

Munavvarqori Abdurashidxonov 1878-yilda Toshkentning Shayx Xovandi Tohur dahasidagi Darxon mahallasida, ziyoli oilada tugʻildi. Otasi Abdurashidxon mahalladagi Eshonquli dodxoh madrasasida va oʻz hovlisida maktab ochib, qirqqa yaqin bolaga saboq bergan; u 1885-yilda vafot etgan. Onasi Xosiyat otin (1845–1931) — Toshkentning taniqli ziyolisi Xonxoʻja Shorahimxoʻjayevning qizi — mahalla qiz va ayollarini oʻz uyida oʻqitgan.

Munavvar uch oʻgʻilning kenjasi edi. Katta akasi Aʼzamxon (1872–1919) ham muallimlik qilgan; uning 1910-yilda yangi usul maktabi ochishga ruxsat soʻrab yozgan arizasi Munavvarqori tuzgan dastur bilan birga arxivda saqlanib qolgan. Oʻrtancha akasi Muslimxon (1875–1954) avval muallim, soʻng mahalla masjidining imomi boʻlgan; masjidlar yopilgach, qorovul boʻlib ishlagan, 1942-yilda hibsga olinib, dalil yoʻqligi sababli bir yilga yaqin qamoqdan soʻng ozod etilgan.

Taʼlimi

Uning ilk ustozi onasi boʻldi. Savodini chiqargach, taniqli muallim Usmon domladan tahsil oldi, Qurʼonni yod olib, qori unvonini oldi va bir necha yil “Yunusxon podsho” madrasasida oʻqidi. 1898-yilda hadis, fiqh va tafsirni oʻrganish uchun Buxoroga bordi, biroq Buxoro madrasalari imperiya hukumati vakilining nazorati ostida boʻlib, u izlagan ilmni bera olmagani uchun u yerni tark etdi.

Yangi usul maktablari

1901-yilda Munavvarqori Toshkentda birinchi yangi usul maktabini ochdi. Dastlab Qrim va tatar muallimlari tuzgan dastur va kitoblardan foydalangan boʻlsa, 1907-yilga kelib oʻzi “Adibi avval” alifbosini yozdi — bu oʻzbek tilidagi ilk alifbolardan biri edi; oʻsha yili ikkinchi kitobi “Adib us-soniy” ham chiqdi. Turkiston boʻylab muallimlar ularni qoʻlladi; arxiv hujjatlariga koʻra, bu kitoblar hatto rus-tuzem maktablarida ham ishlatilgan, 1910–1911-yillardan esa Toshkent, Qoʻqon, Namangan va Fargʻona muallimlari ulardan foydalangan.

1912-yilga kelib uning maktabida xattotlik, jugʻrofiya, islom tarixi va turkiy xalqlar tarixi ochiq oʻqitilardi. U mahalliy muallimlar orasida birinchi boʻlib “Namuna” maktabini tashkil etdi va hukumat oldiga rus tilini oʻqitish masalasini qoʻydi; rad javobini olsa-da, oʻz maktabida rus tili darslarini joriy etdi. 1914–1916-yillarga kelib Turkistondagi aksariyat maktablar uning dasturi asosida ishlardi.

1916-yilda u bir guruh bolalar bilan general-gubernator Kuropatkin huzuriga borib, yangi maktablarga kengroq imkoniyat soʻradi; shogirdi, yosh shoir Toʻgʻrul esa ostonada gubernatorni madh etuvchi sheʼr oʻqidi. Buning uchun Munavvarqori hibsga olindi, biroq tez orada ozod qilindi. 1917-yil sentyabrida u rus-tuzem maktablarini milliy musulmon maktablariga aylantirishni taklif qilib, ular uchun olti yillik dastur loyihasini topshirdi.

Sinfxonadan tashqaridagi maʼrifat

U yoshlarni chet elga oʻqishga yuborish uchun ham tinimsiz harakat qildi. 1917-yil 24-sentyabrda uning uyida ellik-oltmishga yaqin toshkentlik ziyoli va boylar yigʻilib, stipendiyalar uchun pul toʻpladi; “Nashri maorif” jamiyati ham talabalarga yordam berdi, sovet davrida esa uning bevosita ishtirokida shu maqsadda “Koʻmak” jamiyati tuzildi.

1909-yilda u Ubaydulla Xoʻjayev, Abdulla Avloniy, Toshpoʻlatbek Norboʻtabekov va boshqalar bilan birga “Jamiyati xayriya”ni tuzdi; rais oʻrinbosari sifatida jamiyatni asta-sekin ilgʻor yoshlar qoʻliga oʻtkazdi. 1918-yil aprelida uning hovlisida yigʻilgan musulmon tashkilotlari Toshkentda Xalq dorilfununining musulmon boʻlimini ochishga qaror qilib, uni tashkiliy komissiya raisi etib sayladi. U Burhon Habib bilan birga dorilfunun muallimlarini imtihondan oʻtkazdi, 1918-yil 31-mayda ochilgan sakkiz oylik “Dorilmuallimin” kursini tashkil etdi hamda Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga oʻzbek grammatikasining asoslaridan biri sanalgan toʻrt qismli “Oʻzbekcha til saboqligʻi”ni yozdi.

Matbuot

Oʻzbek milliy matbuotini usiz tasavvur qilish qiyin. 1906-yilda u “Oʻrta Osiyoning umrguzorligi” va “Taraqqiy” gazetalarida adabiy xodim boʻlib ishladi va noshir hamda muharrir sifatida oʻzining “Xurshid” gazetasiga asos soldi. Gazetaning ruhi chor maʼmuriyatini xavotirga soldi va u tez orada yopildi; maxfiy politsiya Munavvarqori yozgan har bir kitob, vaʼz va maqolani tahlil qila boshladi. Soʻng u “Shuhrat” (1907), “Tujjor” (1907) va “Osiyo” (1908) gazetalariga gʻoyaviy rahbarlik qildi va ularda yozdi.

1908-yil fevralida sharqshunos Nikolay Ostroumov general-gubernatorga maxfiy xat yuborib, uni “chala savodli olim” deb atadi va “Shuhrat”ni yopishni maslahat berdi — jumladan, Munavvarqori uslubida “afandi” kabi turkcha va tatarcha soʻzlarni ishlatgani uchun. U Ubaydulla Xoʻjayev bilan birga “Sadoyi Turkiston” (1914–1915) gazetasini tashkil etdi; uning xodimlari orasida Avloniy, Tavallo, Choʻlpon va Mirmuhsin bor edi. 1915-yildan diniy “Al-isloh” jurnaliga rahbarlik qilib, hadis va oyatlar orqali mustaqillik gʻoyalarini targʻib etdi. Fevral inqilobidan soʻng hukumat gazetasini Ostroumov qoʻlidan olib, uni “Najot” deb qayta nomladi, keyinroq esa Turkiston Muxtoriyatini tayyorlashda muhim rol oʻynagan “Kengash” gazetasini Zaki Validiy bilan navbatma-navbat tahrir qildi.

Teatr

Munavvarqori “Turon” jamiyati va uning 1913-yil yozida ilk norasmiy spektaklini koʻrsatgan teatr truppasining tashkilotchilaridan biri edi. 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi “Kolizey” binosida oʻzbek milliy teatrining birinchi mavsumini u rasman ochdi. U dramaturgiyani chuqur bilardi va bu sohada Hamza Hakimzoda Niyoziyga ustozlik qildi.

Siyosat va muxtoriyat uchun kurash

1917-yildan keyin u “Shoʻroi Islomiya”, keyinroq “Turkiston Shoʻroi Islomiya jamiyati” siyosiy tashkilotiga rahbarlik qildi: rais Ubaydulla Xoʻjayev, oʻrinbosar esa Munavvarqorining oʻzi edi, biroq Xoʻjayev tez-tez safarda boʻlgani uchun ishning koʻpini u bajardi. U qozoq “Alash” partiyasi, Markaziy Rossiyadagi tatar va boshqird jamiyatlari hamda Turkiston va Buxoro tashkilotlari bilan aloqa oʻrnatdi. Qoʻqondagi Turkiston Muxtoriyatini tuzishda qatnashdi, uning boshqaruviga saylandi va 1917-yil dekabrida Toshkentdagi yigʻinda uni qoʻllab-quvvatladi.

Muxtoriyat bostirilgach, u oʻzbek yurtining mustaqilligi uchun kurashni maqsad qilgan yashirin “Milliy ittihod” va “Milliy istiqlol” tashkilotlariga boshchilik qildi. Ularning roziligi bilan u va koʻplab safdoshlari Turkiston respublikasining sovet muassasalariga ishga kirdi: u Xalq maorifi komissarligida, soʻng uning vaqf ishlari boʻlimi mudiri boʻlib ishladi va bu lavozim tufayli oʻlkaning barcha shahar va yirik qishloqlarini kezib, yashirin tarmoqni tashkil etdi. Shu sababli 1920-yil sentyabrida Bokuda boʻlib oʻtgan Sharq xalqlari qurultoyida Turkistonning deyarli barcha shaharlaridan vakillar ishtirok etdi; Munavvarqori qurultoy rayosatida edi.

1924-yilgi “milliy chegaralanish” bu umidlarni puchga chiqardi; harbiy va iqtisodiy kuchga ega boʻlmagan tashkilot tarqalib ketdi. Shundan soʻng u va safdoshlari mustamlakachilik siyosatini xorijiy matbuot orqali fosh etishga oʻtdi: Parijdagi Mustafo Choʻqayga oʻzbek va rus matbuotini yuborib turdi, hatto Angliyaga maxsus vakil joʻnatishga ham urindi.

Soʻnggi erkin yillari

1920-yillarning oxirida uning har bir qadami kuzatib borildi; bir paytlar uni hurmat qilganlar mansab ilinjida yoki GPU tazyiqi ostida undan yuz oʻgirdi. Ishlashga imkon berilmagach, u uy-joyini sotib, Sharq xalqlarini oʻrganish qoʻmitasida tahsil olish umidida Moskvaga yoʻl oldi; Akmal Ikromov yordam vaʼda qilib, uni Toshkentga qaytardi, biroq hech kim yordam qoʻlini choʻzmadi. 1927-yilda bir muddat muallimlik qildi, eski gumonlar bilan ishdan boʻshatilgach, qoʻlqop tikib sotish bilan kun kechirdi.

Ilmiy va adabiy merosi

Uning darsliklari bir necha bor qayta nashr etilgan:

• “Adibi avval” (1907)
• “Adib us-soniy” (1907)
• “Usuli hisob”
• “Tarixi qavm turk”
• “Tajvid” (1911)
• “Havoyiji diniya”
• “Tarixi anbiyo”
• “Tarixi islomiya” (1912)
• “Yer yuzi” (1916–1917)
• toʻrt qismli “Oʻzbekcha til saboqligʻi”, Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan (1925–1926; toʻrtinchi qismi musodara qilingan)

1914-yilda u ilgʻor oʻzbek shoirlari sheʼrlaridan “Sabzavor” toʻplamini tuzib nashr ettirdi. Shuningdek, “Bizda hamiyat”, “Tugʻishganlik sevgisi”, “Devpechak”, “Qullikka qanday tushdi?” kabi hikoyalar va “Yalqovlik yovimizdir”, “Har kim ekkanini oʻrar” kabi sheʼrlar yozgan, ayrimlarini “Muharram” taxallusi bilan eʼlon qilgan.

Oilasi

Xotiralarida u bir xotini va bir qizi borligini eslatadi. 1926-yilda qizi va nabirasi bevaqt vafot etgan, Moskvaga ketayotganda esa xotini bilan ajrashgan; manbalarda ularning ismlari keltirilmagan. Shuningdek, u akasi Muslimxonning oʻgʻli Muhammadni asrab olgani haqida maʼlumot bor.

Hibsga olinishi va vafoti

1929-yil sentyabrida unga nihoyat pensiya tayinlandi, biroq undan bir soʻm ham olganmi-yoʻqmi, nomaʼlum. 1929-yil 6-noyabrda u hibsga olindi, uyi tintuv qilinib, barcha hujjat va kitoblari hovlida yoqib yuborildi. Uch oy davomida u va safdoshlari soʻroq bayonnomalarini imzolashdan bosh tortdi, soʻng siyosiy boshqarmaning Sharq boʻlimi boshligʻi va xodimlari uzluksiz soʻroqlar, yakka kameralar va mahrumliklar bilan ularning irodasini sindirdi.

“Hozir ogʻir kasalman, — deb yozgan edi u 1930-yil oktyabrida. — Oyoqlarim shunchalik shishganki, boshqalarning yordamisiz yura olmayman. Meni umumiy kameraga yoki kasalxonaga oʻtkazishingizni soʻrayman.” Javob boʻlmadi. Yetti oy kun yorugʻini koʻrmay yakka kamerada saqlangan Munavvarqori Abdurashidxonov 1931-yil 23-aprelda otib tashlandi.