Choʻlpon — taxallus «tong yulduzi» maʼnosini beradi — asli Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Yunusov, 1897-yilda Andijonda tugʻilgan. Anʼanaviy va rus-tuzem maktablarida oʻqib, oʻsmirligidayoq sheʼr va publitsistika chop eta boshladi. U oʻzbek lirikasini mumtoz qoliplardan chiqarib, aniq zamonaviy koʻrinishga oldi: sodda, shaxsiy ovozda sogʻinch va yurt ahvoli haqida yozdi. «Uygʻonish», «Buloqlar» va «Tong sirlari» toʻplamlari zamonaviy oʻzbek sheʼriyatini shakllantirdi; u «Kecha va kunduz» romanini yozdi va Shekspirni tarjima qildi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda qatl etildi.
Bolaligi
Abdulhamid Choʻlpon 1897-yilda Andijonning Qatorterak mahallasida — hozirgi Navoiy shoh koʻchasi atrofida — oʻziga toʻq oilada tugʻildi. Onasi Oysha aya oʻzbek xalq ogʻzaki ijodini yaxshi bilardi; Choʻlponning soʻz sanʼatiga mehri aynan uning allalari va ertaklaridan boshlandi. Oysha ayaning oʻn toʻrt farzandidan faqat toʻrttasi omon qolgan: toʻngʻichi Abdulhamid, soʻng singillari Komila (1902), Fozila (1905) va Foyiqa (1908).
Otasi Sulaymonqul Yunus oʻgʻli Oʻsh yaqinidagi Yorqishloqdan boʻlib, dehqonchilik va hunarmandchilik bilan, keyinroq gazlama savdosi bilan shugʻullangan maʼrifatli kishi edi; Sharq adabiyotini oʻqigan va “Rasvo” taxallusi bilan sheʼrlar yozgan.
Taʼlimi
Abdulhamid avval maktabda, soʻng Andijon va Toshkent madrasalarida oʻqidi; Qurʼon va shariat ilmlari bilan birga arab, fors va turk tillarini oʻrgandi — keyinchalik ayrim sheʼrlarini usmonli turkchada yozdi. Uning talabalik yillari Rossiya imperiyasining Turkistonni ruslashtirish siyosati, 1905-yilgi inqilob, Eron va Turkiyadagi voqealar haqidagi xabarlar va jadidchilikning yuksalishi davriga toʻgʻri keldi. Behbudiy, Munavvarqori, Ibrat va ayniqsa Fitratning faoliyati uni oʻziga tortdi; Choʻlpon keyinroq Fitrat yosh oʻzbek yozuvchilarini sheʼriyatni isloh qilishga, arab-fors qoliplari oʻrniga jonli xalq tilida yozishga ilhomlantirganini yozgan.
Ilk ijodi
Uning asarlari 1912–1913-yillardan Turkiston matbuotida “Qalandar”, “Mirzaqalandar”, “Andijonlik” va nihoyat “Choʻlpon” taxalluslari bilan chiqa boshladi. “Turkiston viloyatining gazeti”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Fargʻona” gazetalari va “Shoʻro”, “Oyina” jurnallaridagi ilk asarlari maʼrifatni targʻib qilib, har tomondan ezilgan xalqning ogʻir hayotini ochiq koʻrsatdi. 1916-yildan keyin ijodida ijtimoiy-siyosiy mavzular ustun keldi, 1917-yilda Fitrat muharrirligidagi “Hurriyat”dagi maqolalari esa kunning dolzarb masalalariga bagʻishlandi.
Orenburg, Toshkent, Boku, Buxoro
1917–1919-yillarda u Ubaydulla Asadullaxoʻjayev va boshqalar bilan Orenburgga borib, Boshqird hukumati raisining kotibi boʻlib ishladi va “Shoʻro”da turkiy xalqlar kelajagi haqida yozdi. U yerda 1918-yilda Mannon Uygʻurning Toshkentdan kelgan teatr truppasi bilan tanishdi va teatr uning hayotining bir qismiga aylandi.
1919–1920-yillarda Toshkentga qaytib, “Ishtirokiyun”da ishladi, Nazir Toʻraqulov taklifi bilan Fargʻonadagi “Yangi Sharq” gazetasida faoliyat koʻrsatdi. 1920-yil sentyabrida Munavvarqori va boshqa Turkiston ziyolilari bilan Bokudagi Sharq xalqlari qurultoyida qatnashdi. 1921-yilda Fitrat taklifi bilan “Axbori Buxoro”ga muharrirlik qilib, Buxoro jadidlarining ilm-fan va jamiyat haqidagi qarashlarini targʻib etdi; Buxoro inqilobi rahbarlariga qarshi kurash kuchaygach, Fitrat Moskvaga ketdi, Choʻlpon esa Toshkentga qaytdi.
Moskva
1923-yilda u Andijondagi “Darxon” gazetasida ishladi, soʻng Toshkentga qaytib, teatr ishiga kirishdi. 1924-yilda malaka oshirish uchun Moskvaga yuborilgan 24 nafar teatr xodimi bilan birga tarjimon va adabiy emakdosh sifatida Moskvaga bordi. U yerda Fitrat va Abdulhay Tojiyev bilan uchrashib, ularning iltimosi bilan bir qancha asarlarni oʻzbekchaga tarjima qildi va nemis tilini oʻrgana boshladi — Germaniyada oʻqigan turkistonlik talabalar bilan nemischa gaplashish va nemis adabiyoti bilan tanishish uchun. Afsuski, oʻsha talabalarning koʻpi keyinchalik josuslikda ayblanib, izsiz yoʻqoldi.
Sheʼriyat va nasr
Choʻlpon uchta yirik sheʼriy toʻplam — “Uygʻonish” (1922), “Buloqlar” (1923) va “Tong sirlari” (1926) — bilan zamonaviy oʻzbek sheʼriyatining yetakchi ovoziga aylandi. “Kecha va kunduz” romanida xalqning, ayniqsa ayollarning ogʻir hayotini tasvirladi. “Jaholat qurboni”, “Doktor Muhammadiyor”, “Novvoy qiz”, “Oydin kechalarda”, “Qor qoʻynida lola” kabi hikoyalarida jamiyat illatlarini fosh etdi. Publitsistikasi Turkiston dehqonchiligi va temir yoʻllaridan “Adabiyot nadur?” va “Ruhimiz oʻlmasin!” kabi maqolalargacha boʻlgan mavzularni qamradi.
Tazyiq ostida
1920-yillarning oxiridan vatan va millat kelajagi haqida yozgan adiblarga “millatchi”, “panturkist”, “panislomist” degan tamgʻa bosila boshlandi. 1931-yilga kelib Choʻlponga tazyiq shu qadar kuchaydiki, 1932-yilda u Moskvaga ketishga majbur boʻldi va ikki yildan soʻng qaytdi. 1935–1937-yillarda Gorkiyning “Ona” romanining ikkinchi qismi va “Yegor Bulichov”, Pushkinning “Dubrovskiy” va “Boris Godunov”, Lohutiyning “Yevropa safari” asarlarini tarjima qildi, “Joʻr” sheʼriy toʻplamini topshirdi, teatr va “Mushtum” uchun ishladi. Yangi tashkil etilgan Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasiga aʼzolik arizasi eʼtiborsiz qoldirildi, asarlari nashrdan toʻxtatildi, Akmal Ikromovga qilgan murojaati ham natija bermadi; oxirida yozgan targʻibot ruhidagi sheʼrlari ham bosilmadi.
Oilasi
1923-yilda Choʻlpon Soliha ismli ayolga uylandi; farzandlari boʻlmagani uchun ular ajrashdi. 1932-yilda Moskvada Yekaterina Ivanovnaga uylanib, qatagʻon qilingunga qadar birga yashadi.
Vafoti
Choʻlpon millatning ilgʻor vakillarini tobora qamrab olayotgan qatagʻon mashinasidan qutulolmasligini anglagan edi. U Andijondagi uyida saqlanayotgan qoʻlyozma va shaxsiy buyumlarini Toshkentga olib keldi. Koʻp oʻtmay sovet xavfsizlik organlari xodimlari uni hibsga oldi va 1938-yil 4-oktyabrda Abdulhamid Choʻlpon otib tashlandi.
Asosiy yutuqlar
- Zamonaviy oʻzbek nasrining muhim asari «Kecha va kunduz»ni yozgan
- Shekspirning «Hamlet»i va Pushkin asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan
- 1938-yilda qatl etilgan; sheʼriyati ellik yil taqiqlangan