Isʼhoqxon Ibrat

Bolaligi

Is'hoqxon Ibrat 1862-yilda Namangan viloyatining Toʻraqoʻrgʻon qishlogʻida tugʻilgan. Ajdodlari Turkiston shahridan boʻlib, Ahmad Yassaviy avlodlaridan hisoblangan.

Ota-onasi savodli kishilar boʻlib, maktabda dars bergan: otasi Sunnatilla Xoʻja oʻgʻli Junaydulla Xoʻja, onasi Hurbibi Otin. Otasining kasbi bogʻbonlik boʻlib, «Xodim» taxallusi bilan sheʼrlar yozgan; bobosi «Afsus» taxallusi bilan tanilgan, shoir Mulla Jamolxon Vasfiy (1862–1930) esa uning amakivachchasi edi.

Taʼlimi

Eski usuldagi mahalla maktabi unga savod bermadi. Keyinchalik «Mezon uz-zamon» asarida shunday yozgan: «Burungi zamon mahalla maktabida uch nafar domlada besh yil oʻqib, oxiri savod chiqarmadim. Soʻngra qizlar maktabida, oʻz uyimizda, marhuma onamdan oʻqib, savod chiqardim. Ikki yil otamdan husnixat mashq qildim».

1878-yilda Qoʻqondagi Muhammad Siddiq Tunqator madrasasiga oʻqishga kirdi va u yerda Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Haziniy, Nodim kabi shoirlar ijodi bilan yaqindan tanishdi. Abu Nasr Forobiyning sheʼr sanʼati qonunlari haqidagi risolasi, Nizomiy Aruziy Samarqandiyning «Nodir hikoyalar», Abdurahmon Jomiyning «Silsilat uz-zahab», Alisher Navoiyning «Nazm ul-javohir» va «Muhokamat ul-lugʻatayn» asarlarini mustaqil oʻqidi. Talabalik yillarida oʻzbek va rus tillarida chiqqan «Turkiston viloyatining gazeti» hamda «Tarjimon» gazetalari bilan ham tanishdi.

Yangi usuldagi maktab

1886-yilda madrasani tamomlab, ona qishlogʻi Toʻraqoʻrgʻonga qaytdi va yangi maktab ochib, dars bera boshladi. U harf-hijo usuliga, yaʼni usuli qadimga asoslangan maktablardan farqli ravishda, ilgʻor tovush usuli — usuli savtiyani joriy etdi.

Maktabning gʻayrioddiy oʻqitish uslubi sabab Namangandagi Rossiya imperiyasi amaldorlari oxir-oqibat uni yopib qoʻydi.

Safarlari

1887-yilda onasi Hurbibini haj safariga olib ketdi. Onasi Jiddada zotiljamdan vafot etdi; uni shahar qabristonlaridan biriga dafn etgach, Ibrat safarini davom ettirdi — Istanbul, Sofiya, Afina, Rim, Berlin, Parij shaharlarida boʻldi, soʻng yana Makkaga qaytib, u yerdan Qizil dengiz va Arabiston dengizi orqali Hindistonga yoʻl oldi. 1892–1896-yillarda Bombayda yashadi, 1896-yilda esa Qashgʻar orqali Toʻraqoʻrgʻonga qaytdi.

Chet el safarlaridan u bir qancha nodir kitoblar va madaniy buyumlar olib kelib, qishloq ahliga namoyish qildi. Ular orasida Yusuf Xos Hojibning mashhur «Qutadgʻu bilig» asari ham bor edi. Bu nodir qoʻlyozma «Namangan nusxasi» nomi bilan tanildi va 1930-yillarda Abdurauf Fitrat hamda Lutfulla Olimiy tomonidan Toshkent kutubxonasining Sharq boʻlimiga topshirildi.

Qozi va lugʻatshunos

1898-yildan Ibrat Toʻraqoʻrgʻonning xalq qozisi boʻlib ishladi va Turkiston qozilar qurultoyining faol aʼzosiga aylandi. 1901-yilda arab, fors, hind, turk, oʻzbek va rus tillariga asoslangan «Lugʻati sitta al-sina» («Olti tilli lugʻat») asarini nashr ettirdi. Bu asar jadid maktablari uchun oʻquv qoʻllanma vazifasini oʻtadi.

1907-yilda Ismoil Gasprinskiy uning Toʻraqoʻrgʻonda ochgan maktabi haqida shunday yozgan: «Is'hoqxon Toʻra Namangan uyezdining Toʻraqoʻrgʻon qasabasida iyun oyida „Is'hoqiya maktabi“ni ochdi. Ellik nafar bola qabul qilindi. Maktabda usuli savtiya qoʻllaniladi. Kunduzgi va kechki mashgʻulotlar bor: bolalar kunduzi oʻqiydi, kattalar esa kechqurun qiroatxonaga keladi. Bu maktab butun oʻlka maktablari uchun namunadir».

1908-yilda Ibrat Peterburg va Moskvaga borib, u yerdagi taʼlim muassasalari va zamonaviy maktablar bilan tanishdi.

Matbaa

Orenburgda u Gafman ismli matbaachidan litografiya dastgohini oʻn yil davomida toʻlash sharti bilan nasiyaga sotib oldi. Dastgoh va uning barcha jihozlarini Orenburgdan Qoʻqongacha poyezdda, Qoʻqondan Toʻraqoʻrgʻongacha esa tuyada olib keldi.

1908-yil dekabrida bir necha yildan beri foydalanilmay yotgan hammom binosida bosmaxona tashkil etib, uni «Matbaai Is'hoqiya» deb atadi. Bu ishda unga yaqin doʻstlari Husayn Makayev va Abdulrauf Shahidiy katta yordam berdi. Matbaaning ochilishi munosabati bilan «Tarjimon» va «Vaqt» gazetalarida tabrik maqolalari chop etildi.

Matbaa oʻz faoliyatini alifbe kitoblari va maʼrifiy risolalar chop etishdan boshladi. Uning birinchi nashri — «Sanʼati Ibrat, qalami Mirrajab Bandiy» Fargʻona vodiysidagi jadid maktablarida ham, eski maktablarda ham alifbe darsligi sifatida foydalanildi. Ibrat Rossiya shaharlaridan kinoapparat, fotoapparat, grammofon, muzlatkich kabi zamonaviy buyumlarni ham olib kelib, qishloq ahliga koʻrsatgan.

Ilmiy va adabiy merosi

Is'hoqxon Ibrat oʻn beshdan ortiq ilmiy va badiiy asar yozgan, jumladan:

• «Lugʻati sitta al-sina» («Olti tilli lugʻat»), 1901
• «Fiqhiy Kaydoniy tarjimasi», 1908
• «Jomeʼ ul-xutut» («Yozuvlar majmuasi»), 1912
• «Tarixi Fargʻona» («Fargʻona tarixi»), 1916
• «Tarixi madaniyat» («Madaniyat tarixi»), 1917
• «Mezon uz-zamon» («Zamon tarozusi»), 1928
• «Devoni Ibrat»

«Tarixi madaniyat» asarining oxirida Ibrat oʻz asarlari roʻyxatini keltirgan. Ular orasida hanuz topilmagan asarlar ham bor: «Gulshani roz turkiy», «Tarjimai holim», «Tarixi hurriyat», «Qoʻrboshilar zamoni», «Mishkot ul-gʻaroyib», «Muzabzab», «Turkistonda turli mashaqqatlar», «Barzax», «Tazkirai suvaydo» va «Sayri jibol». Shuningdek, «Ilmi Ibrat» va «Turli marsiya va fikriyot masalalari» kabi tugallanmay qolgan asarlari ham bor.

Oilasi

Ibratning uch oʻgʻli bor edi: Abbosxon, Rotifxon va Vaqqosxon. 1919-yilda sovet askarlari katta oʻgʻli Abbosxonni «bosmachilar» harakatiga aloqadorlikda gumon qilib, kaltaklab oʻldirdi.

Qamoq va vafoti

1918-yilda Ibratning kutubxonasi talon-taroj qilindi. 1937-yil 7-yanvarda u hibsga olindi; umr boʻyi toʻplagan kitoblari, qoʻlyozmalari va toshbosma asarlari toʻrt qop qilib olib ketildi. Qishki uyi va roʻzgʻor buyumlari kimoshdi savdosiga qoʻyilib sotildi, oila aʼzolari uydan haydalib, ularga atigi uch sotix boʻz yer qoldirildi.

Andijon qamoqxonasiga olib ketilgan Ibrat ikki oydan soʻng, 75 yoshida, sud qilinmay, qamoqning ogʻir sharoiti va azob-uqubatlariga chiday olmay vafot etdi. Qabri qayerdaligi hanuz nomaʼlum.

Eʼtirof

2016-yil 2-noyabrda Shavkat Mirziyoyev Namangan viloyati saylovchilari bilan uchrashuvda Is'hoqxon Ibratning hayoti va faoliyati haqida alohida toʻxtalib oʻtdi. 2017-yil 13-aprelda Vazirlar Mahkamasi «Namangan viloyati Toʻraqoʻrgʻon tumanida Is'hoqxon Ibrat yodgorlik majmuasini barpo etish toʻgʻrisida»gi qarorni qabul qildi.

Shu qaror asosida majmuada Ibrat haykali, milliy uslubdagi ayvon, bosmaxona, musiqali favvora, chet tillariga ixtisoslashgan 400 oʻrinli maktab-internat, maktabgacha taʼlim muassasasi hamda tarixiy-maʼrifiy muzey barpo etildi.